سامانه همایش های دانشگاه شمال

صفحه اصلی / دانشگاه، حقوق عامه، انفال و مسئولیت های اجتماعی

مفهوم انفال در فقه اسلامی و حقوق ایران: تحلیل سیستمی مبانی، تحولات و چالش‌های اجرایی

نویسندگان :

ناصر لطیف¹

1- آزاد اسلامی تبریز

کلمات کلیدی :

انفال،فقه امامیه،حقوق ایران،ثروت‌های عمومی

چکیده :

هدف: این پژوهش با هدف ارائه تحلیلی جامع و سیستمی از مفهوم انفال در فقه امامیه و سیر تحول، تطبیق و کاربست آن در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران انجام شده است. روش تحقیق: کیفی و از نوع توصیفی-تحلیلی است که با اتخاذ رویکرد تحلیل محتوای نظام‌مند متون فقهی اولیه و ثانویه و نیز متون حقوقی انجام شده است. یافته‌های تحقیق: حاکی از آن است که مفهوم انفال در فقه امامیه با مبانی قرآنی و روایی استوار، به عنوان «اموال عمومی تحت ولایت امامت» تعریف می‌شود که مدیریت آن در عصر غیبت، مطابق دیدگاه مبتنی بر نظریه ولایت فقیه، به فقیه جامع‌الشرایط (ولی فقیه) تفویض می‌گردد (امام خمینی، 1421ق، ج2، ص624). در نظام حقوقی ایران، این مفهوم نخست در اصل 45 قانون اساسی تحت عنوان «ثروت‌های عمومی» نهادینه شد و سپس از طریق قوانین عادی و سیاست‌های کلی بسط یافت. با این حال، مدیریت عملی این ثروت‌های ملی با چالش‌ها و تنگناهای متعددی مواجه است که کارآمدی آن را تحت تأثیر قرار داده است. نتیجه‌گیری: اگرچه نظام حقوقی ایران گامی بلند در جهت قانونی‌سازی و نهادینه‌سازی مدیریت ثروت‌های ملی بر مبنای آموزه‌های فقهی برداشته، اما این کافی نیست. کارآمدی عملی و تحقق غایی اهداف والای انفال مستلزم اصلاحات ساختاری جدی در حوزه‌های تقنین، نهادسازی، حکمرانی و نظارت است. این مقاله در پایان، مجموعه‌ای از راهکارهای عملی و اصلاحی را در قالب پیشنهاد تدوین «قانون پایه مدیریت یکپارچه ثروت‌های ملی» ارائه می‌دهد که بر اصول شفافیت، پاسخگویی، حکمرانی خوب، نظارت مستقل قضایی و اجتماعی، و تلفیق ضرورت‌های توسعه پایدار تأکید دارد. کلمات کلیدی: انفال، فقه امامیه، حقوق ایران، ثروت‌های عمومی