سامانه همایش های دانشگاه شمال

صفحه اصلی / دانشگاه، حقوق عامه، انفال و مسئولیت های اجتماعی

الگوی حقوقی هم‌ترازی زیست‌محیطی در بهره‌برداری از انفال با تلفیق حقوق اساسی و عمومی

نویسندگان :

دکتر حسام الدین رحیمی¹

1- دانشگاه شهید بهشتی

کلمات کلیدی :

حکمرانی زیست‌محیطی،انفال،حقوق اساسی،حقوق عمومی،توسعه پایدار،هم‌ترازی نهادی،مدل نظارتی،مسئولیت دولت،منابع طبیعی.،محیط زییست

چکیده :

مسأله بهره‌برداری از انفال در ایران در نقطه تلاقی سه حوزه بنیادین قرار گرفته است: حقوق اساسی، حقوق عمومی و حکمرانی زیست‌محیطی. این پژوهش با رویکردی نوآورانه تلاش می‌کند تا یک «مدل حقوقی هم‌ترازی زیست‌محیطی» ارائه دهد؛ مدلی که فراتر از نظام‌های سنتی مدیریت منابع طبیعی، بر ادغام ساختاری اصول محیط‌زیستی در فرآیندهای تقنینی، اجرایی و نظارتی مرتبط با انفال استوار است. در این مدل، انفال نه‌تنها دارایی عمومی بلکه «سرمایه زیستی مشترک» تلقی می‌شود که حقوق نسل‌های آینده پیرامون آن نقش اساسی ایفا می‌کند. پژوهش حاضر با تحلیل تطبیقی رویه‌های ایران، اتحادیه اروپا و چند نظام پیشرو در حکمرانی محیطی، نشان می‌دهد که چالش اصلی در ایران نه کمبود قوانین، بلکه فقدان یکپارچگی نهادی و تعارض میان اهداف کوتاه‌مدت بهره‌برداری و ملاحظات بلندمدت پایداری است. در این چارچوب، مقاله سازوکاری چندسطحی پیشنهاد می‌کند که در آن، اصول بنیادین قانون اساسی نظیر اصل 45 (حکمرانی بر انفال)، اصل 50 (حفاظت از محیط‌زیست) و اصل 40 (عدم اضرار) به‌صورت هم‌زمان و هم‌تراز در فرآیند تصمیم‌گیری اعمال می‌شوند. الگوی پیشنهادی، چهار مؤلفه عملیاتی دارد: نظام ارزیابی پیامدی تقویت‌شده، حاکمیت داده‌محور بر منابع طبیعی، پاسخگویی حقوقی پیش‌رونده دستگاه‌ها، و تضمین مشارکت اجتماعی در سیاست‌گذاری. یافته‌ها نشان می‌دهد که اتکای صرف به «مالکیت دولتی» بر انفال بدون چارچوب نظارتی سخت‌گیرانه، منجر به فرسایش اکولوژیک، کاهش سرمایه طبیعی و تعارضات حقوقی گسترده می‌شود. نتیجه اصلی مقاله آن است که تحقق حکمرانی پایدار بر انفال تنها با طراحی یک مدل هم‌ترازی الزام‌آور که در آن ملاحظات محیط‌زیستی بخشی لاینفک از فرآیند تصمیم‌سازی باشد، امکان‌پذیر است؛ مدلی که می‌تواند مبنای اصلاحات نهادی و سیاست‌گذاری آینده قرار گیرد.