سامانه همایش های دانشگاه شمال

صفحه اصلی / دانشگاه، حقوق عامه، انفال و مسئولیت های اجتماعی

مواجهه‌ی شهروندان با قانون ناعادلانه از منظر حقوق طبیعی مدرن

نویسندگان :

محمدمهدی شعبانی شادیانی¹

1- دانشگاه امام صادق (ع)

کلمات کلیدی :

حقوق طبیعی،قانون ناعادلانه،نافرمانی مدنی،عدالت،الزام‌آوری

چکیده :

در این مقاله، مشروعیتِ اشکال مختلف مواجهه‌ی شهروندان با قانون ناعادلانه را از منظر حقوق طبیعی مدرن تحلیل خواهیم کرد. پرسش محوری، این است که شهروندان در مقابل قوانینی که به نظر آن‌ها با عدالت مطابقت ندارد، تا چه اندازه حق مقاومت دارند؟ برای پاسخ به این پرسش، چارچوب نظری این مقاله بر آرای اندیشمندان شاخص در سنت حقوق طبیعی مدرن از جمله جان فینیس و رونالد دورکین استوار شده است. این اندیشمندان، با بررسی انواع بی‌عدالتی، واکنش صحیح شهروندان را بر اساس مبانی حقوق طبیعی سازماندهی می‌کنند. جان فینیس با تکیه بر هفت خیر اساسی انسانی و چارچوب عقلانیت عملی، پنج نوع بی‌عدالتی (انگیزه، تقسیم اقتدار، شکلی، محتوایی توزیعی و معاوضی) را شناسایی و نشان می‌دهد که قانون ناعادلانه، هرچند در معنای عملی الزام‌آور است و مجازات دارد، اما در شرایطی الزام اخلاقی خود را از دست می‌دهد و نافرمانی محدود از آن می‌تواند موجه باشد. در مقابل، رونالد دورکین با تأکید بر حق تفسیر قانون توسط شهروندان و موقعیت‌های «قانون مردد»، نافرمانی مدنی مبتنی بر وجدان معقول را نه‌تنها مجاز، بلکه کارکردی ضروری برای اصلاح و پویایی نظام حقوقی می‌داند؛ مشروط بر آنکه به حقوق دیگران آسیب نرساند و استدلال معقول داشته باشد. ادعای اصلی مقاله این است که اگرچه اصل حاکمیت قانون سنگ بنای نظم حقوقی است و تداوم آن ضروری می‌نماید، اما این اصل پیچیده‌تر از آن است که تصور می‌شود. سلامت و ثبات بلندمدت یک نظام حقوقی، نه در اطاعت کورکورانه، که در شناسایی ظرفیت‌های درونی آن برای اصلاح و بازنگری از طریق کنش اخلاقی شهروندان امکان‌پذیر است. در نهایت، حقوق طبیعی مدرن راهی میانه پیشنهاد می‌کند: معیارهای عینی عدالت برای جلوگیری از هرج‌ومرج، همراه با به‌رسمیت‌شناختن حق قضاوت اخلاقی مسئولانه‌ی شهروندان برای ممانعت از تبدیل قانون به بتی غیرقابل نقد.